![celisiklik-nedir.jpg](https://www.onemli.xyz/wp-content/uploads/2024/01/celisiklik-nedir-678x381.jpg)
Felsefe ve mantıkta sıklıkla karşılaştığımız bazı kavramlar vardır. Aslında bazen bu kavram ve içeriklerden bağımsız felsefe yapmak mümkün olmuyor. Çelişki veya çelişki bunlardan biridir. Çünkü “Çelişki nedir??” “Çelişkili önerme örnekleri nelerdir?” Sorularınıza yanıt arayacağız.
Çelişki Nedir?
Çelişkili ifadelerin bir arada var olduğu durum “çelişki nedir?” sorusunun cevabıdır. Sorunun en basit ifadesi bu. Çelişki ya da çelişki yasası, adından da anlaşılacağı gibi, çelişkili şeylerin bir arada bulunmasıdır. Bu kavram temel olarak aynı açıdan birbiriyle çelişen iki ifadenin aynı anda doğru olamayacağını ifade eder. Felsefe, mantık ve bilim tarihi boyunca çelişki ilkesi farklı kuramsal bakış açılarından farklı türdeki karşıtlıklar ile ilişkilendirilmiştir. Ancak felsefe tarihi boyunca ontolojik, epistemolojik veya mantıksal bir ilke olarak farklı şekillerde anlaşılmıştır.
Mantıkta Çelişki
Dünyanın düz olduğu iddiası mantıkta bir çelişkidir. Çelişki ya da çelişki, mantıkta sıklıkla dikkate alınan bir değer ya da kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Mantıkta çelişki ilkesi genellikle her zaman modern biçimsel mantıktaki bir ifadeyle temsil edilir. Bu sembol aynı zamanda çelişkinin önermesel olumsuzlanmasıyla da ilişkilidir. Daha anlaşılır şekliyle çelişki, önermeler veya ifadeler arasındaki ilişkiyle ilgilidir. Burada çelişki, bir ifadenin karşıtıyla aynı anda doğru olamayacağını ifade eder. Örneğin dünyanın düz olması ve aynı zamanda keşfedilen hiçbir gezegenin düz olmaması mümkün değildir. Bu iki ifade aynı anda değerlendirildiğinde bir çelişkiden söz edilmektedir. Önermeler mantığında veya sembolik mantık olarak da bilinen bu cümle bir formülle temsil edilir. Kelimenin tam anlamıyla: 'A' ifadesinin doğru olduğu söyleniyorsa, ~A ifadesinin doğru olduğu söylenemez. Çelişki yasası aynı zamanda klasik mantığın da temel ilkesidir. Ancak çelişki yasasının uygulanmadığı mantıksal sistemler de vardır. Ancak en temelde önerme ve ifadelerin denetimi çelişki yasası dikkate alınarak yapılır.
Felsefede Çelişki
Aristoteles'in çelişki ilkesi, özellikle rasyonalistler tarafından mantıksal veya felsefi kanıtlardan biri olarak kabul edilir. Bu açıdan bakıldığında akıl yürütmede çelişki kanununa uymayan önerme ve ifadeler elenmektedir. Bunlar, diğer tüm gerçeklerin üzerine inşa edildiği veya diğer tüm gerçeklerin ima ettiği ilk gerçekler veya temel gerçeklerdir. Felsefede çelişki ilkesi, düşünce yasalarından biri olarak kabul edilmesi nedeniyle epistemolojinin ve geleneksel mantığın en önemli ifadelerinden biridir. Aynı zamanda çelişki kısmen ontolojik bir ilke olarak kabul edilmektedir. Klasik mantığın kurucusu kabul edilen Aristoteles, Metafizik adlı eserinde bu prensibi şu şekilde formüle eder: “Ama biz bir şeyin aynı anda hem var olması hem de var olmamasının imkânsız olduğunu varsayıyorduk.” Burada varlık ve yoklukla zikredilenlerden daha geniş bir anlam anlaşılmalıdır. Herhangi bir niteliğin var olup olmadığı bu konunun sınırları içerisinde değerlendirilmelidir. Felsefenin dev ismi Alman filozof Kant da çelişki ilkesinden fazlasıyla beslenmişti. Örneğin çelişki ilkesi Immanuel Kant'ın analitik yargıları için de geçerlidir. “Bir nesne uzar” ifadesi çelişki ifadesinden beslenen “analitik” bir önermedir. Çünkü uzam kavramı bağlamsal olarak nesne veya varlık kavramında zaten mevcuttur. Analitik önerme, bilgi veya kavramların saf bir incelemesidir. Bunun tersine, bir kavramın veya bilişin içeriğinin genişletildiği sentetik yargılar vardır. Mesela “Vücudu kırmızıdır” böyle bir ifadedir. Ancak çelişki ilkesi burada da geçerlidir. Çünkü vücut aynı anda ve aynı ilişkide kırmızı değildir. Sonuçta analitik hakikatin ve analitik hakikate ilişkin ifadelerin çelişki ilkesine dayandığı söylenmektedir. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, savunduğu diyalektiği hayata geçirmek için mantığı çelişki ilkesini geçersiz kılacak şekilde genişletmeye çalıştı. Bununla Hegel, 'metafizikte dogmatizm' olarak adlandırılan Kantçı çürütmeyi atlatmaya çalıştı. Daha sonra Popper, Russel ve Wittgenstein gibi dev isimler de çelişki ve çelişki üzerine açıklamalarda bulunarak kavramın içeriğini zenginleştirdiler.
Çelişkili Önerme Örnekleri Nelerdir?
Çelişkili ifade örnekleriAynı temaya ilişkin iki karşıt ifadenin aynı anda doğru kabul edilmemesinin çelişkili olduğunu öğrendik. Şimdi çelişkili önerme örneklerine bakalım. Aşağıdaki önermeler çelişkili önermelere örnektir: Bütün insanlar zekidir. Bazı kadınlar zeki değildir. (Burada çelişkiden bahsediliyor çünkü kadın insan türünün bir türüdür.) Her insanın yaşama hakkı vardır. Siyasi tehditler nedeniyle savaş gerekli hale gelebilir. (Savaşın varlığı yaşam hakkı anlamına gelir. Doğrudan tehdit oluşturacağı için savaşı ve yaşam hakkını aynı anda savunmak çelişkilidir.) Bu ve benzeri önermeler çelişkili ifadenin basit bir örneğini oluşturmaktadır. Ancak bazı önermelerdeki çelişkinin izini sürmek daha zor olabilir.
Bir yanıt bırakın
Yorum yapabilmek için oturum açmalısınız.